Pleban i jego owczarnia. Religijność wsi polskiej u schyłku średniowiecza wbrew czarnej legendzie
Przedstawia się go jako człowieka słabo wykształconego, zajętego dochodami beneficjum, niechętnie odprawiającego mszę i zaniedbującego szkołę parafialną, za to częstego gościa karczmy. Religijność jego parafian uchodzi za elementarną i powierzchowną, przemieszaną z magią. Winą za ten stan obarcza się zwykle właśnie duchowieństwo wiejskie.
Inspiracją do napisania tego tekstu był dla mnie wykład inauguracyjny prof. Agnieszki Bartoszewicz "Wbrew stereotypom. Chłopi w późnośredniowiecznym Królestwie Polskim", wygłoszony jesienią 2026 roku na otwarcie roku akademickiego na Wydziale Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Autorka, badaczka kultury pisma w późnośredniowiecznej Polsce, postulowała w nim rewizję obrazu mieszkańców wsi i ich duszpasterzy. Takiego ujęcia tematu, wolnego od utartych uprzedzeń wobec średniowiecznego Kościoła, ze świecą szukać na większości uczelni nominalnie katolickich. Za tezami wykładu stoi przy tym rzetelny warsztat badawczy, poświadczony wieloletnimi publikacjami Autorki o piśmienności mieszczańskiej, księgach sądowych miejskich i wiejskich oraz testamentach z małych miast Królestwa. Jej tezy warto zestawić z ustaleniami wcześniejszej literatury, przede wszystkim z monografią Stanisława Byliny o chrystianizacji wsi polskiej (Bylina 2002) i jego syntezą religijności późnego średniowiecza, cytowaną tu według wydania angielskiego (Bylina 2019), a także z pracami Izabeli Skierskiej, Eugeniusza Wiśniowskiego i Krzysztofa Borody.
Autorka w swoim wystąpieniu słusznie zwróciła uwagę, że, podejmując ten temat, trzeba zawsze pamiętać o zróżnicowaniu samej wsi. Obok osad lokowanych na prawie niemieckim, z samorządem ławniczym, istniały wsie prawa polskiego, a na wschodzie ruskiego i wołoskiego. Różniły się też tym, czy należały do króla, Kościoła czy szlachty, i tym, czy miały własny kościół parafialny. Również ludność chłopska różniła się majątkiem i obyciem, od zamożnego kmiecia czy młynarza po zagrodnika. Mówiąc o „religijności chłopskiej”, nieuchronnie więc uogólniamy.
Źródła czarnej legendy
Negatywny obraz wiejskiego duchowieństwa ma kilka źródeł. Pierwszym jest polemika religijna XVI wieku. Satyra reformacyjna, której najbardziej znanym polskim przykładem jest Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem Mikołaja Reja (1543), utrwaliła postać plebana chciwego i zaniedbującego swoje obowiązki. Drugim źródłem jest sposób czytania przekazów normatywnych i sądowych. Jan Fijałek w klasycznej pracy z 1894 roku zrekonstruował życie i obyczaje kleru na podstawie ustawodawstwa synodalnego (Fijałek 1894), a więc zakazów i kar, które z natury opisują wykroczenia i sytuacje patologiczne. Ten sam charakter mają akta sądów biskupich i oficjalatów, przed którymi stawali duchowni oskarżani o zaniedbania i różnorakie występki. Charakterystykę tych akt jako źródła do dziejów praktyk religijnych dała Izabela Skierska (Skierska 2007), która poświęciła też osobne studium plebanowi późnośredniowiecznemu (Skierska 2004).
Kilka lat po pracy Fijałka ukazało się studium Aleksandra Brücknera o średniowiecznych kazaniach i pieśniach (1902). Brückner uznał walkę Kościoła z gusłami za daremną, a lud za bardzo konserwatywny w swoich pojęciach i zwyczajach (Brückner 1902, s. 45). Jego ocena była jednak bardziej zniuansowana, niż się zwykle przyjmuje. Zauważał, że kaznodzieje w ascetycznym zapale piętnowali jako pogaństwo także rzeczy „w gruncie niewinne”, że przesądów rodzimych nie da się ściśle oddzielić od przyniesionych wraz z chrześcijaństwem, a w XV wieku kazania wygłaszano co niedziela i święto także po wsiach (Brückner 1902, s. 10, 43–44, 47).
Inną perspektywę przyjął Karol Górski, historyk, który znaczną część swojej naukowej pracy poświęcił badaniom życia duchowego. Już tytuł jego syntezy, Od religijności do mistyki (Górski 1962), oddaje rozróżnienie, które konsekwentnie przeprowadzał między religijnością a życiem wewnętrznym. Religijność ludową zaliczał raczej do sfery emocjonalnej niż intelektualnej i uważał, że o odrębnej „duchowości ludowej” mówić nie można (Górski 1980). W Zarysie dziejów katolicyzmu polskiego przedstawił średniowiecze jako okres kształtowania się polskiego katolicyzmu. Po blisko trzech wiekach przyswajania chrześcijaństwa w XIII stuleciu nastąpiło według niego „głębokie przejęcie się nim”, związane z rozmachem misji i rozkwitem mistyki. Także wiek XV uważał Górski za czas rozwoju mistyki, choć, jak zaznaczał, o tendencjach raczej praktycznych (Górski 2008, s. 147–148). W tym ujęciu późne średniowiecze jawi się jako czas chrześcijaństwa już przyswojonego i dojrzałego. Badania nad dziejami życia wewnętrznego podjął Górski z wyraźnie polemiczną intencją. W 1933 roku, na VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Historycznych w Warszawie, wysłuchał referatu Stefana Czarnowskiego o polskiej religijności XVI i XVII wieku. Czarnowski przypisywał Polakom, w przeciwieństwie do Zachodu, płytką pobożność, której wyrazem miały być szybkie zmiany wyznania. Górski zanotował po latach, że uważał ten pogląd za błędny (Górski 2009, s. 45). Pierwszym owocem tego sprzeciwu była wydana przez niego edycja Pism ascetyczno-mistycznych benedyktynek reformy chełmińskiej (Poznań 1938), otwierająca przerwaną przez wojnę serię „Pisarze ascetyczno-mistyczni Polski” (Brzezińska 2018, s. 44, przyp. 112).
Referat Czarnowskiego dotyczył wprawdzie epoki nowożytnej, ale dobrze pokazuje ciągłość w postrzeganiu religijności wsi. Ten sam autor w studium o kulturze religijnej wiejskiego ludu polskiego opisywał ją jako zbiorową, tradycyjną, przesyconą magicznym rytualizmem i ubogą w wiedzę doktrynalną (Czarnowski 1956). Obraz pobożności wiejskiej jako zewnętrznej i płytkiej powraca więc w różnych odmianach od Brücknera po Czarnowskiego. Podobne oceny formułowano także poza Polską. W Czechach Zikmund Winter opisywał pod koniec XIX wieku chłopów, którzy nie znali Ojcze nasz i latami nie przystępowali do sakramentów, a do podobnych wniosków dla czasów przed Reformacją doszedł Josef Macek (Bylina 2019, s. 33). Również Bylina pisał o wiejskich plebanach i wikariuszach, często bez przygotowania, podzielających niekiedy „zabobony” swoich parafian, a rozważania o katechezie zamknął stwierdzeniem o zaniedbaniach i niewiedzy religijnej, zwłaszcza wśród mieszkańców wsi (Bylina 2019, s. 7, 34).
Źródła sądowe z natury rejestrują jednak przypadki naganne. Sprawa wpisana do akt dowodzi przede wszystkim, że normę znano i egzekwowano. O duszpasterzach sumiennie wykonujących swoje obowiązki nie dowiemy się z nich niczego.
Zdarzało się, że zaniedbania kapłanów zgłaszali sami parafianie, oczekujący od nich rzetelnej posługi. Dobrze widać to w protokołach wizytacji archidiakonatu praskiego z lat 1379–1382, które mogą tu służyć za analogię, bo dla Polski XV wieku protokołów wizytacji prawie nie mamy. Zachowane serie zaczynają się dopiero w następnym stuleciu (Glemma 1946). W protokołach praskich mieszkańcy wsi Všehrdy skarżyli się, że ich ksiądz woli polować z siecią i krogulcem niż uczyć ich Credo. Bylina, oceniający poziom chrystianizacji wsi raczej sceptycznie, uznał jednak, że nieliczne i starannie odnotowane skargi tego rodzaju świadczą o dobrym stanie nauczania religijnego w archidiakonacie, skoro zaniedbanie traktowano jako odstępstwo od właściwego porządku (Bylina 2019, s. 32).
Podobnej ostrożności wymagają akta polskie. Gdy w 1423 roku sąd kościelny w Gnieźnie zarzucał grupie chłopów wożenie drewna na targ w niedzielę i nieznajomość Credo, nie wiadomo, czy oskarżenie odzwierciedlało stan parafii, czy lokalny konflikt (Bylina 2019, s. 33–34). Skierska, omawiając podobne zarzuty nieznajomości podstawowych modlitw w aktach konsystorskich, pytała wprost, czy nie były one elementem „gry” w sporze z plebanem (Skierska 2007, s. 183).
Pleban jako pisarz ksiąg sądowych i kaznodzieja
Ważnym świadectwem kompetencji duchowieństwa wiejskiego są piętnastowieczne księgi sądów ławniczych we wsiach lokowanych na prawie niemieckim. W referacie z 2023 roku Bartoszewicz przedstawiła program badań nad rejestrami kilkunastu takich wsi, między innymi Krościenka Wyżnego (zapiski od 1408 roku), Trześniowa (1419), Brzezówki (1429), Nowej Wsi pod Krakowem (1441), Futomy (1446), Wary (1449), Jadownik (1454), Lubatówki (1473) i Maszkienic (1482), zapowiadając analizę liczby rąk pisarskich, kompozycji zapisek, formularza, datacji i terminologii prawniczej (Bartoszewicz 2023). Pisarzy wiejskich ksiąg sądowych rzadko udaje się zidentyfikować imiennie. Wiadomo jednak, że wywodzili się na ogół z grona miejscowych duchownych, a tylko niekiedy wpisów dokonywali właściciele wsi, ich administratorzy lub przewodniczący ławy (Bartoszewicz 2014; Bartoszewicz 2024, s. 449). Jakość tych zapisek bywa wysoka. Część z nich, pisana starannym, kaligraficznym pismem i poprawną łaciną, ze swobodnym użyciem formularza, dorównuje pracy najlepiej zorganizowanych kancelarii kościelnych i miejskich, a większość nie odbiega poziomem od ksiąg sądowych średniej wielkości miast (Bartoszewicz 2026). W studium o Futomie autorka odnotowuje zarazem, że kwalifikacje tamtejszych pisarzy były różne, a zapiski sporządzano prostym językiem, choć bez poważniejszych błędów (Bartoszewicz 2024, s. 449). Kto prowadził łaciński rejestr według przyjętych formuł, musiał mieć umiejętności, których stereotyp wiejskiemu duchownemu odmawia. Jest to świadectwo poziomu intelektualnego części duchowieństwa wiejskiego.
Biskupi zobowiązywali wiejskich księży do zakupu łacińskich postylli, czyli zbiorów kazań niedzielnych i świątecznych. Trudność polegała na przełożeniu łacińskiego wzoru na kazanie w języku ludu, a w kodeksach pochodzących z parafii wiejskich zachowały się ślady takiej pracy (Bylina 2019, s. 25). Jan Długosz pisał, że po odnowieniu Akademii Krakowskiej polskie kazania rozbrzmiewały nie tylko w miastach, ale i po wsiach Królestwa. Bylina odnosi tę relację przede wszystkim do diecezji krakowskiej, którą Długosz znał najlepiej, i zaznacza, że absolwenci uniwersytetu obejmowali parafie wiejskie jedynie wyjątkowo (Bylina 2019, s. 25).
To, kogo udało się pozyskać na parafię, zależało w dużej mierze od jej uposażenia. Wiśniowski, analizując nieco późniejszą księgę dochodów beneficjów diecezji krakowskiej z 1529 roku, wykazał bardzo duże zróżnicowanie wartości beneficjów plebańskich, od niespełna grzywny do 166 grzywien. Beneficja o wartości do 15 grzywien stanowiły na wsi 55% ogółu, w miastach zaledwie 20% (Wiśniowski 1987, s. 72, 78–79). Można przypuszczać, że uboga parafia wiejska miała mniejsze szanse na wykształconego proboszcza niż zamożna parafia miejska, choć sam Wiśniowski takiego związku nie badał. Dane te każą zachować ostrożność. Duchowieństwo wiejskie było zróżnicowane, a obok ludzi sprawnych w piśmie i łacinie działali duchowni słabiej przygotowani. Strukturę parafii i jej obsadę szerzej omówił Wiśniowski w syntezie dziejów średniowiecznej parafii (Wiśniowski 2004).
Kazanie, katecheza i odległość od kościoła
Wiele wsi należało do parafii, których kościół stał w mieście. Mieszkańcy takich wsi uczestniczyli więc w życiu liturgicznym i duszpasterstwie parafii miejskiej. Tam spełniali obowiązek mszalny, słuchali kazań, wstępowali do bractw i mogli posyłać synów do miejskich szkół parafialnych (Bartoszewicz 2026). Kaznodziejstwo miejskie było w XV wieku intensywne. W samym Krakowie w każdą niedzielę wygłaszano osiemnaście kazań po polsku i sześć po niemiecku (Bylina 2019, s. 24). W drugiej połowie stulecia w okolicach miast działali także bernardyni, którzy chętnie zakładali klasztory za murami i upowszechniali polskie pieśni (Bylina 2019, s. 19, 39). Z kręgów franciszkańskich wyszły też wierszowane wersje Dekalogu, śpiewane wspólnie z wiernymi (Bylina 2019, s. 29–30).
W parafiach wiejskich podstawą nauczania pozostawała katecheza elementarna. Pod koniec XIII wieku arcybiskup Jakub Świnka polecił, by w każdą niedzielę po mszalnym Credo kapłan odmawiał i objaśniał po polsku Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo i Wierzę oraz recytował z wiernymi spowiedź powszechną. Miało się to odbywać loco sermonis, czyli w miejsce kazania (Bylina 2019, s. 26). Do początku XV wieku program ten uzupełniono o Dekalog (Bylina 2019, s. 27). Piętnastowieczne statuty synodalne wymagały, by w szkołach parafialnych uczono chłopców obyczajów, cnót i wiedzy (Bylina 2019, s. 22).
Poważną przeszkodą była rozległość parafii. Przeciętna duża parafia w archidiecezji gnieźnieńskiej i diecezji krakowskiej obejmowała około 60 km², co zimą i w czasie roztopów utrudniało regularny udział w nabożeństwach (Bylina 2019, s. 16). Świadkowie broniący pewnego chłopa z diecezji włocławskiej przed podejrzeniem herezji zeznali, że chodził do spowiedzi, komunii i na nabożeństwa pro posse suo, na miarę swoich możliwości (Bylina 2019, s. 20–21).
Praktyki religijne ludności wiejskiej
O tym, jak oceniamy religijność chłopów, decyduje w dużej mierze punkt odniesienia. Porównywanie jej z pobożnością mistrzów uniwersyteckich czy elit dworskich prowadzi do wniosków z góry przesądzonych. Trzeba też pamiętać, że porównujemy wyłącznie zewnętrzne przejawy pobożności, zachowane w źródłach. Wewnętrzne doświadczenie religijne pozostaje dla historyka niedostępne, a prosty chłop mógł mieć wiarę głębszą i bardziej autentyczną niż uczony scholastyk czy człowiek dworu. Właściwym tłem dla porównań są raczej mieszkańcy małych miast. Bylina zauważył, że pod koniec średniowiecza postawy wewnętrzne ludności wiejskiej niewiele różniły się od postaw mieszczan z ośrodków w dużej mierze rolniczych, często niedawnych przybyszów ze wsi, a tradycyjne zachowania, wyrażane w rytuałach i gestach, spotykano także u ludzi wykształconych (Bylina 2019, s. 7).
Doroczna spowiedź i komunia wielkanocna były praktyką niemal powszechną. W parafii wiedziano, kto się od nich uchyla, a nadzór Kościoła był w tej sprawie surowy (Bylina 2019, s. 35). Zakres i egzekwowanie obowiązku mszalnego oraz świętowania niedziel i świąt opisała monograficznie Izabela Skierska (Skierska 2003; Skierska 2008).
Bartoszewicz zwróciła w wykładzie uwagę na testamenty chłopskie, spisywane przed wiejskimi sądami ławniczymi. Zawierają one zapisy pobożne, przeważnie na rzecz własnego kościoła parafialnego, a często także legaty dla plebana, w pieniądzu, płodach rolnych lub inwentarzu (Bartoszewicz 2026). Zapisy takie świadczą o przywiązaniu wiernych do parafii i jej duszpasterza.
Magia i zabobon były oczywiście w jakiś sposób obecne w życiu wsi. Stanisław ze Skarbimierza wyliczał w kazaniach liczne błędy i przesądy rolników, pasterzy, rybaków i karczmarzy, twierdząc, że wszystkich nie zdołałby opisać żaden uczony (Bylina 2019, s. 5–6). Wypowiedzi kaznodziejów mają jednak charakter normatywny i same nie pozwalają ocenić, jak rozpowszechnione były piętnowane praktyki. Ostrożności wymaga też samo pojęcie magii. Mary Douglas w Czystości i zmazie zakwestionowała dawną antropologię, która śladem Jamesa Frazera widziała w magii prymitywną technikę manipulowania światem, rodzaj fałszywej nauki odrębnej od religii. Douglas traktowała gesty i obrzędy tego rodzaju jako część ogólnego systemu rytuałów, który porządkuje doświadczenie i podtrzymuje ład społeczny (Douglas 2007). Z tej perspektywy agrarne obrzędy oraz błogosławieństwa pól i plonów można czytać jako sposób włączania codziennej pracy w porządek święty, a nie wyłącznie jako przeżytek pogaństwa. Natomiast według Karola Górskiego celem magii jest przejęcie kontroli i instrumentalne podporządkowanie sobie sił nadprzyrodzonych, zaś w religii człowiek nie żąda i nie manipuluje, lecz prosi i poddaje swoją wolę wyższej instancji. Analiza koncepcji poszczególnych badaczy ujawnia fundamentalne rozbieżności w definiowaniu i interpretacji obu tych zjawisk. Rozbieżności te można częściowo przypisać odmienności metodologicznej oraz różnym perspektywom badawczym opisywanych autorów. Szersze omówienie tego zagadnienia wykracza jednak poza ramy niniejszego szkicu.
Synowie chłopscy w stanie duchownym
Jan Hus odnotował w odniesieniu do wsi czeskiej, że wielu chłopów marzyło o karierze kościelnej dla synów. Bylina przypomina, że warunkiem takiej drogi była szkoła parafialna, a obecność synów chłopskich wśród studentów krakowskich w XV wieku dowodzi, że droga ta była możliwa, choć dostępna dla niewielkiej części młodzieży wiejskiej (Bylina 2019, s. 21–22).
Skalę zjawiska pozwalają określić badania nad metryką Uniwersytetu Krakowskiego. Według Krzysztofa Borody synowie chłopscy stanowili w późnym średniowieczu nie więcej niż 10% studentów krakowskich (Boroda 2010). Dla okresu późniejszego Zdzisław Pietrzyk wykazał, że wykształceni synowie chłopscy tworzyli w Małopolsce wyraźną grupę wśród duchownych, nauczycieli i studentów (Pietrzyk 1993).
Część duchowieństwa parafialnego wywodziła się zatem z tego samego środowiska co parafianie, a kariera kościelna syna była dla zamożniejszych rodzin kmiecych sposobem awansu.
Wnioski
Zestawione świadectwa podważają obraz wiejskiego plebana jako niedouczonego duchownego, obojętnego na los parafian. Część wiejskiego kleru prowadziła księgi sądowe poprawną łaciną. Biskupi wymagali od plebanów posiadania postylli, a kodeksy z parafii wiejskich pokazują, że z nich korzystano. Synody wyznaczały duszpasterzom konkretny program katechezy.
Podobnej korekty wymaga obraz religijności samej wsi. Chłopi żyli w rytmie roku liturgicznego, którego treści przenikały codzienność. Niedziele i święta wyznaczały czas odpoczynku i obecności w kościele (Skierska 2008), a według świąt, takich jak Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zielone Świątki czy dzień patrona parafii, ustalano terminy umów i spłat (Bartoszewicz 2026). Punktem odniesienia w ich życiu stawały się także postacie świętych. Do nich zwracano się w chorobie, biedzie i nieszczęściu, ślubując w zamian za ich wstawiennictwo pielgrzymki do ich grobów lub posty. Proste modlitwy chłopów i ubogich mieszczan, zapisane w księgach cudów, odsłaniają osobistą, ufną więź ze świętym orędownikiem (Bylina 2019, s. 41–42). Chłopi zapewne w zdecydowanej większości co roku spowiadali się i przyjmowali komunię wielkanocną, zapisywali w testamentach dobra na własny kościół i jego plebana, a gdy duszpasterz zaniedbywał nauczanie, potrafili się o nie upomnieć. Tradycyjne gesty i rytuały, które kaznodzieje nazywali zabobonem, spotykano także w miastach i wśród ludzi wykształconych, a już Brückner zauważał, że pod mianem pogaństwa piętnowano często rzeczy w gruncie niewinne. Pobożność wiejska była prosta, zbiorowa i związana z parafią, ale była pobożnością chrześcijańską, ugruntowaną w sakramentach i elementarnej katechezie. Opis jej jako płytkiej wiary przemieszanej z magią mówi więcej o perspektywie, z której ją oglądano i badano, oraz o nastawieniu badaczy niż o niej samej.
Granice tej rewizji wyznaczają ubóstwo części beneficjów, rozległość parafii, trwałość tradycyjnych praktyk magicznych, a także sam materiał źródłowy. Jest on fragmentaryczny i nierówno rozmieszczony. Wiejskie księgi sądowe zachowały się głównie z wsi na prawie niemieckim w Małopolsce i na Rusi Czerwonej, a seryjnych protokołów wizytacji dla XV wieku brak. Obraz powierzchownej religijności wsi i zdemoralizowanego kleru wyrósł jednak w dużej mierze z lektury źródeł, które rejestrują wyjątki. W tej postaci nie da się go utrzymać. Rewizja nie ma przy tym prowadzić do idealizacji. Plebani i ich parafianie dzielili doczesną kondycję ludzką, naznaczoną skazą grzechu pierworodnego, a słabości odnotowane w aktach sądowych były rzeczywiste. Trzeba je tylko widzieć we właściwych proporcjach.
Przypis: Słowo pleban (łac. plebanus, od plebs – lud) to historyczne określenie rządcy parafii (proboszcza), które w dawnej Polsce miało status oficjalnego terminu prawno-kościelnego. Współcześnie zostało wyparte z języka urzędowego Kościoła przez termin proboszcz i funkcjonuje głównie jako archaizm, element stylizacji historycznej lub potoczne określenie duchownego. Świadectwem dawnej powszechności tego terminu jest stale używana nazwa domu mieszkalnego księdza – plebania. W strukturach średniowiecznych i nowożytnych pleban odpowiadał nie tylko za kult religijny, ale również za zarządzanie majątkiem parafialnym (beneficjum) oraz nadzór nad szkołą parafialną, a niekiedy także nad szpitalem.